A perspectiva de xénero na prevención de riscos laborais: por que é necesaria nas empresas?
Falar de prevención de riscos laborais (PRL) é falar de seguridade, saúde e benestar das persoas no seu posto de traballo. Pero para que a prevención sexa realmente eficaz, non abonda con aplicar medidas xerais. É necesario analizar tamén como as diferenzas sociais, laborais, biolóxicas e organizativas poden influír na exposición aos riscos.
Neste contexto, incorporar a perspectiva de xénero na prevención de riscos laborais permite identificar situacións que poden pasar desapercibidas cando se considera que todas as persoas están expostas aos mesmos riscos e da mesma maneira.
A imaxe que acompaña este artigo representa precisamente esta realidade: unha rede na que sociedade, empresa, organización do traballo, cultura, mercado laboral, sistema preventivo e características individuais están conectados e poden influír na saúde e na seguridade das persoas traballadoras.
A prevención comeza máis alá do propio posto de traballo
Os riscos laborais non dependen exclusivamente das características dunha máquina, dunha ferramenta ou dun espazo de traballo. Tamén están condicionados pola forma en que se organiza o emprego e pola realidade social na que viven as persoas.
Os estereotipos de xénero, a segregación ocupacional, a distribución desigual das tarefas de coidados ou a diferente presenza de mulleres e homes en determinados sectores poden determinar que tipo de riscos se afrontan con maior frecuencia.
Por exemplo, unha empresa pode ter correctamente identificados os riscos asociados ao uso dunha máquina, pero tamén debería preguntarse se os equipos de protección individual (EPI) están adaptados ás características físicas das persoas que os utilizan.
Un casco demasiado grande, unhas luvas que non permiten unha correcta mobilidade ou un arnés que non se adapta adecuadamente poden reducir a eficacia da protección. A igualdade preventiva non consiste en entregar exactamente o mesmo equipamento a todo o persoal, senón en garantir que cada persoa dispoña da protección adecuada para realizar o seu traballo con seguridade.
Os riscos tamén poden estar nos traballos menos visibles
A perspectiva de xénero tamén permite prestar atención a determinados riscos presentes en sectores e ocupacións fortemente feminizados.
Limpeza, coidados, sanidade, educación, atención ao público ou servizos sociais poden presentar unha importante exposición a riscos ergonómicos, biolóxicos, químicos e psicosociais.
As lesións musculoesqueléticas derivadas de movementos repetitivos, posturas forzadas, mobilización de persoas ou manipulación de cargas son un exemplo.
Nun traballo de coidados, por exemplo, levantar ou mobilizar unha persoa pode implicar unha carga física considerable. Se a organización do traballo non contempla axudas mecánicas, formación adecuada, pausas ou persoal suficiente, o risco aumenta.
Isto demostra que non existen traballos “sen risco”. Existen riscos diferentes que deben ser identificados e avaliados.
Organización do tempo, conciliación e saúde
Outro elemento fundamental é a organización do traballo.
Xornadas partidas, quendas, traballo nocturno, cambios frecuentes de horario ou dificultades para conciliar poden incrementar a fatiga e afectar ao benestar físico e psicolóxico.
A isto súmase a chamada dobre presenza, cando unha persoa debe responder simultaneamente ás esixencias do emprego e ás responsabilidades familiares e de coidados.
Por iso, medidas como a flexibilidade horaria, a corresponsabilidade, a racionalización dos horarios ou unha adecuada organización das quendas non son únicamente cuestións de conciliación: tamén poden formar parte dunha política preventiva orientada a reducir riscos psicosociais.
Os riscos psicosociais tamén deben analizarse con perspectiva de xénero
O estrés laboral, a sobrecarga, a falta de autonomía, os conflitos, a discriminación ou o acoso poden ter unha importante repercusión sobre a saúde.
Neste ámbito é especialmente relevante considerar o acoso sexual e o acoso por razón de sexo, que non son simplemente problemas de convivencia: poden constituír factores de risco para a saúde e deben ser abordados desde a prevención e desde as políticas de igualdade da empresa.
Unha organización que conta con protocolos, formación, canles seguras de comunicación e mecanismos de actuación está contribuíndo a crear un contorno laboral máis seguro e saudable.
Embarazo, posparto e lactación: adaptar para protexer
A perspectiva de xénero tamén implica ter en conta situacións específicas como o embarazo, o posparto ou a lactación.
Determinadas tarefas poden implicar exposición a riscos físicos, químicos, biolóxicos ou ergonómicos que deben ser avaliados de maneira específica.
O obxectivo non debe ser afastar automaticamente a persoa do seu posto, senón avaliar o risco e adoptar as medidas preventivas necesarias, adaptando as condicións de traballo cando sexa posible e garantindo a protección da saúde.
E que papel teñen os homes?
Falar de perspectiva de xénero na PRL non significa falar exclusivamente de mulleres.
Os roles e estereotipos tamén poden afectar aos homes. A cultura asociada á masculinidade pode favorecer, nalgúns contextos, comportamentos como minimizar determinados riscos, non solicitar axuda, asumir cargas excesivas ou considerar que pedir protección é un sinal de debilidade.
A prevención debe promover, polo tanto, unha cultura na que pedir axuda, comunicar un risco, utilizar correctamente un EPI ou parar unha tarefa insegura sexan comportamentos de responsabilidade e non cuestións relacionadas co xénero.
Os datos son fundamentais para previr
Incorporar a perspectiva de xénero tamén significa analizar os datos.
Quen sofre máis accidentes? En que postos? Que tipo de lesións se producen? Hai diferenzas nas enfermidades profesionais? Que riscos psicosociais aparecen con maior frecuencia? Como se distribúen as baixas? Que tarefas concentran maior exposición?
Estas preguntas poden axudar a descubrir desigualdades ou riscos que unha análise xeral non detectaría.
Por iso, a perspectiva de xénero debería estar presente desde o diagnóstico e a avaliación de riscos ata a planificación preventiva, a formación, a vixilancia da saúde e a avaliación das medidas adoptadas.
A prevención de riscos laborais e a igualdade de oportunidades non deberían funcionar como dous ámbitos independentes.
Unha empresa que incorpora a perspectiva de xénero á súa política preventiva está a avanzar cara a unha cultura empresarial máis inclusiva, segura e saudable, capaz de responder á diversidade das persoas que forman parte dela.
Porque previr non é aplicar a mesma solución a todo o mundo.
Previr é identificar os riscos reais, coñecer como afectan ás persoas e adoptar as medidas necesarias para que todas poidan traballar nas mellores condicións posibles.
💙 A igualdade tamén se prevén. A seguridade tamén se deseña. E unha prevención eficaz comeza por mirar a realidade con todas as súas diferenzas.
