Das cigarreiras de A Coruña á feminización do emprego: unha historia que aínda nos interpela
A finais do século XIX, a Fábrica de Tabacos de A Coruña era moito máis ca un centro de produción. Era un dos grandes espazos de traballo feminino de Galicia e, tamén, un lugar no que milleiros de mulleres construíron unha identidade profesional propia.
Emilia Pardo Bazán comprendeu esta realidade de primeira man. Para escribir La Tribuna (1883), a autora visitou durante semanas a fábrica coruñesa da Palloza, observou o traballo das operarias e entrou en contacto directo coas súas condicións de vida e de traballo. A súa vontade de achegarse á realidade social explica o carácter case documental da novela. Estudos universitarios posteriores destacaron precisamente este labor de observación e a capacidade de Pardo Bazán para converter unha muller traballadora en protagonista dunha novela, algo aínda pouco habitual na literatura do seu tempo.
A fábrica comezara a súa actividade en 1804 e experimentou unha importante expansión durante o século XIX. A mediados desa centuria chegou a reunir entre 3.500 e 4.000 persoas traballadoras, cunha man de obra fundamentalmente feminina. Arredor de 1870, período no que se desenvolve La Tribuna, estímase que traballaban nela unhas 3.000 cigarreiras, remuneradas a destallo. Os homes estaban máis presentes en determinadas tarefas físicas e, especialmente, na administración e nos postos de dirección.
Aquela concentración de mulleres nunha mesma actividade constitúe un exemplo histórico especialmente significativo de feminización dun sector laboral. Non se trataba simplemente de que houbese moitas mulleres traballando: estaba a configurarse un auténtico mundo profesional feminino, con categorías, coñecementos, aprendizaxes, xerarquías e unha forte conciencia colectiva.
A comparación con outras fábricas de tabacos, como a de Sevilla, permite observar un fenómeno semellante. As traballadoras podían comezar moi novas como aprendizas e aprender o oficio xunto a unha operaria experimentada. Existían diferentes categorías profesionais e unha auténtica cultura do traballo. A experiencia e a destreza determinaban o acceso a postos de maior consideración e remuneración.
A literatura sobre as cigarreiras sinalou, ademais, que este colectivo chegou a constituír unha referencia dentro do proletariado feminino polas súas condicións laborais, relativamente mellores ca as doutros traballos fabrís realizados maioritariamente por mulleres.
En A Coruña, Pardo Bazán percibiu tamén algo fundamental: o traballo podía converterse nun espazo de autonomía e de pertenza colectiva para as mulleres. En La Tribuna, Amparo descobre na fábrica unha forma de independencia económica e unha comunidade de compañeiras. A autora describe o orgullo polo oficio, a axuda entre traballadoras e a solidariedade que aparecía ante os problemas comúns.
A fábrica era, ademais, un espazo de circulación de ideas. As chamadas «lectoras» lían os xornais ás súas compañeiras e contribuían a difundir información política e social. A investigación académica interpretou esta práctica como un dos mecanismos que favoreceron a creación dunha conciencia colectiva entre as traballadoras.
E aquí aparece unha cuestión especialmente interesante desde a perspectiva actual da igualdade laboral.
A feminización dun emprego non significa necesariamente que exista igualdade.
As cigarreiras conquistaran un espazo propio no mercado laboral, pero seguían traballando dentro dunha estrutura social profundamente desigual. A súa concentración nunha actividade considerada «feminina» coexistía con diferenzas salariais respecto dos homes, responsabilidades familiares e unha limitada presenza feminina nos niveis superiores de decisión.
Estudos históricos sobre as traballadoras do tabaco utilizaron precisamente este colectivo para analizar a relación entre feminización, división sexual do traballo e desigualdade laboral.
Máis dun século despois, o escenario cambiou radicalmente, pero algunhas preguntas permanecen.
Segundo os últimos datos do INE, en 2025 as ramas con maior presenza de mulleres entre as persoas ocupadas foron as actividades sanitarias e de servizos sociais, o comercio e a educación. Tamén continúa existindo unha importante concentración feminina en determinadas ocupacións e unha menor presenza noutras tradicionalmente masculinizadas.
A estrutura actual do mercado laboral mostra que a feminización continúa tendo dúas caras. Por unha banda, as mulleres accederon masivamente a profesións cualificadas e a ámbitos que durante décadas estiveron pechados para elas. Por outra, continúa existindo unha concentración feminina en sectores relacionados cos coidados, os servizos e determinadas ocupacións de menor recoñecemento ou remuneración.
Mesmo cando o acceso ao emprego está garantido, permanece outra cuestión: quen ocupa os postos de responsabilidade.
Por iso, mirar hoxe cara ás cigarreiras da Coruña non significa idealizar aquel mundo laboral nin trasladar mecanicamente as súas circunstancias ao presente.
Significa recoñecer unha lección histórica:
cando as mulleres entran no mercado laboral, non abonda con contar cantas son. Tamén hai que preguntarse que traballos ocupan, canto se valoran, canto se pagan, que posibilidades teñen de promocionar e quen toma as decisións.
As cigarreiras da Palloza foron unha das grandes comunidades laborais femininas da Galicia do século XIX. Emilia Pardo Bazán conseguiu convertelas en protagonistas e facer visible, a través da literatura, un traballo que ata entón apenas ocupaba un lugar central nos relatos sobre a sociedade industrial.
Hoxe, aquela fábrica xa non produce tabaco. O edificio forma parte doutro escenario urbano e profesional. Pero a pregunta que naceu entre aquelas mesas de traballo continúa vixente:
conseguimos que a presenza das mulleres no emprego se traduza tamén en igualdade de oportunidades, recoñecemento, salario, promoción e capacidade de decisión?
A historia das cigarreiras lémbranos que feminizar un emprego non é o mesmo que transformar as desigualdades do emprego.
E esa diferenza segue sendo esencial para falar de igualdade laboral no presente.
