𝗕𝗮𝗿𝘁𝗼𝗹𝗮 𝗝𝗮𝗶𝘀𝗶𝗽𝗶𝗰 𝗚𝗮𝗿𝗿𝗶𝗱𝗼. 𝐌𝐮𝐥𝐥𝐞𝐫 𝐟𝐮𝐧𝐜𝐢𝐨𝐧𝐚𝐫𝐢𝐚 𝐞𝐧 𝐔𝐥𝐭𝐫𝐚𝐦𝐚𝐫 𝐚 𝐟𝐢𝐧𝐚𝐢𝐬 𝐝𝐨 𝐗𝐈𝐗.

𝗕𝗮𝗿𝘁𝗼𝗹𝗮 𝗝𝗮𝗶𝘀𝗶𝗽𝗶𝗰 𝗚𝗮𝗿𝗿𝗶𝗱𝗼 𝗗𝗲𝗹𝗴𝗮𝗱𝗼 𝘆 𝗧𝗮𝗶𝘀𝗮𝗴𝘂𝗲 (con apelidos de ambos os pais, un costume español que usaban os naturais de Guam)

𝙏𝙧𝙖𝙙𝙪𝙘𝙩𝙤𝙧𝙖 𝙤𝙛𝙞𝙘𝙞𝙖𝙡 𝙙𝙚 𝙘𝙪𝙖𝙩𝙧𝙤 𝙡𝙚𝙣𝙜𝙪𝙖𝙨 𝙮 𝙢𝙖𝙚𝙨𝙩𝙧𝙖 𝙙𝙚 𝙣𝙚𝙣𝙖𝙨.

Sen entrar a desmenuzar os probados feitos históricos, era unha muller natural e criada en Guam. Trasladouse á illa de Yap, tiña soldo como interprete grazas ao seu coñecemento de 4 linguas, inglés, español , chamorro ( lingua vernácula de Guam ) e yapés , e pola defensa patriótica dos intereses españois que manifestou nos incidentes con Alemania.

Cando os españois finalmente estableceron un goberno colonial en Yap en 1886, 𝗹𝗮 𝗹𝗲𝗮𝗹𝘁𝗮𝗱 𝗱𝗲 𝗕𝗮𝗿𝘁𝗼𝗹𝗮 𝗮 𝗘𝘀𝗽𝗮ñ𝗮 𝗳𝘂𝗲 𝗿𝗲𝗰𝗼𝗺𝗽𝗲𝗻𝘀𝗮𝗱𝗮. Durante case 13 anos foi a intérprete do goberno e recibía unha xenerosa paga por ese servizo: 600 pesos ao ano…

( un empregado do goberno en Yap cobraba só 150 pesos ao ano)

/…Que conforme a Lei de Contabilidade «𝙣𝙤 𝙚𝙨 𝙘𝙤𝙢𝙥𝙖𝙩𝙞𝙗𝙡𝙚 𝙦𝙪𝙚 𝙡𝙖 𝙨𝙚ñ𝙤𝙧𝙖 𝙙𝙤ñ𝙖 𝘽𝙖𝙧𝙩𝙤𝙡𝙖 𝙅𝙖𝙞𝙨𝙞𝙥𝙞𝙘 𝙙𝙞𝙨𝙛𝙧𝙪𝙩𝙚 𝙙𝙚 𝙙𝙤𝙨 𝙨𝙪𝙚𝙡𝙙𝙤𝙨 » e como queira que dita señora foi nomeada interprete do goberno das Carolinas por acordo do Exmo. Sr. Gobernador Xeral en data 2 do mes anterior co soldo de 600 pesos anuais, a consignación dos 240 pesos que se propón como retribución polo cargo de mestra deben ser en concepto de gratificación o cal están tamén en harmonía co carácter de interinidade con que pode conferírselle na actualidade o cargo de mestra de 1ª ensino …Manila 5 de abril de 1886…/

“ 𝙀𝙡 𝙀𝙨𝙩𝙖𝙙𝙤 𝙣𝙤 𝙙𝙚𝙗𝙚 𝙖𝙘𝙚𝙥𝙩𝙖𝙧 𝙨𝙚𝙧𝙫𝙞𝙙𝙤𝙧𝙚𝙨 𝙜𝙧𝙖𝙩𝙪𝙞𝙩𝙤𝙨, 𝙥𝙪𝙚𝙨 𝙨𝙚 𝙘𝙤𝙡𝙤𝙘𝙖𝙧í𝙖 𝙚𝙣 𝙚𝙡 𝙘𝙖𝙨𝙤 𝙙𝙚 𝙣𝙤 𝙥𝙤𝙙𝙚𝙧 𝙚𝙟𝙚𝙧𝙘𝙚𝙧 𝙡𝙖 𝙖𝙪𝙩𝙤𝙧𝙞𝙙𝙖𝙙 𝙮 𝙫𝙞𝙜𝙞𝙡𝙖𝙣𝙘𝙞𝙖 𝙦𝙪𝙚 𝙙𝙚𝙗𝙚 𝙩𝙚𝙣𝙚𝙧 𝙨𝙤𝙗𝙧𝙚 𝙪𝙣 𝙛𝙪𝙣𝙘𝙞𝙤𝙣𝙖𝙧𝙞𝙤 𝙥𝙖𝙜𝙖𝙙𝙤, 𝙣𝙞 𝙞𝙢𝙥𝙤𝙣𝙚𝙧𝙡𝙚 𝙡𝙤𝙨 𝙘𝙤𝙧𝙧𝙚𝙘𝙩𝙞𝙫𝙤𝙨 𝙘𝙤𝙣𝙨𝙞𝙜𝙪𝙞𝙚𝙣𝙩𝙚𝙨 𝙖 𝙡𝙖𝙨 𝙛𝙖𝙡𝙩𝙖𝙨 𝙚𝙣 𝙦𝙪𝙚 𝙥𝙪𝙙𝙞𝙚𝙧𝙖 𝙞𝙣𝙘𝙪𝙧𝙧𝙞𝙧”

Como non podía desempeñar á vez dous cargos retribuídos, pagóuselle unha gratificación por alugueiro da súa casa de 240 pesos anuais e polo seu traballo de instrución primaria na escola de nenas que se crea, mentres non haxa unha mestra titulada en Yap.

Fonte: AHN

ES.28079.AHN/16//ULTRAMAR,474,Exp.14

As illas Yap, Palaus, Marianas, Carolinas e Marshall, foron vendidas a Alemania pola cantidade 25 millóns de pesetas.

España é xa por entón unha «diying nation» e a súa fraxilidade no Pacífico facilitaría o camiño aos EEUU para a súa expansión polo oeste: Guam, a illa do Pacífico con valor geoestratégico.

Tras a declaración americana de guerra contra España o 25 de abril de 1898 ocorre a toma da illa de Guam polos americanos., coñecida como «Isla de los Ladrones» desde que así a bautizasen os homes de Magallanes, hoxe dependente de Estados Unidos de América.

«A igualdade na Administración Pública refírese a que todas as persoas, independentemente da súa orixe, xénero, relixión, opinión ou calquera outra condición persoal ou social, teñan igualdade de oportunidades de acceso e desenvolvemento na función pública»